Bilge Kağan
Bilge Kağan (yaklaşık 683–734), İkinci Türk Kağanlığı’nın önde gelen hükümdarlarından biridir ve Göktürklerin siyasi ve kültürel yeniden yapılanmasında merkezi bir rol oynamıştır. Genellikle Bilge Kağan veya Bilge Qaghan olarak anılan şahıs, Ilteriş (veya İltäriş) Kağan soyundan gelmiş; kardeşi Kül Tigin ve başdanışmanı Tonyukuk ile birlikte geç 7. ve erken 8. yüzyılda Göktürklerin yeniden toparlanmasını sağlamıştır. Saltanatı sırasında merkezi otoritenin güçlendirilmesi, boylar arası düzenin tesis edilmesi ve dış politikada Çin (Tang) ile dengeli ilişkilerin sürdürülmesi öne çıkan uygulamalarındandır. Bilge Kağan’ın hükümranlığı ve kişiliği hakkında en değerli bilgiler, Orhun yazıtlarında yer alan anıt metinleridir; bu yazıtlar onun ideolojisini, yönetim ilkelerini ve dönemin olaylarını birincil kaynak olarak yansıtır. İç siyasette ayrışmaları bastırma ve devlet mekanizmalarını kurumsallaştırma çabaları ile anılır; aynı zamanda saray entrikaları ve iktidar mücadeleleri sonucu öldürüldüğü kaydedilir. Bugün Bilge Kağan, Türk tarihi ve eski Türk kültürünün anlaşılmasında kilit bir figür olarak kabul edilir ve onun dönemine ait yazıtlar etno-politik ve dilbilimsel araştırmalar için temel kaynakları oluşturur.
Sözler (7)
"Akıl süsü dil, dil süsü sözdür. İnsanın süsü yüz, yüzün süsü gözdür. İnsan sözünü dili ile söyler; sözü iyi olursa, yüzü parlar."
"Bu düşünceleri at kafandan. Bütün boylar ayaklandı. Böylesine kenetlendikten sonra kim Türk'le başa çıkabilir."
"Ötüken ormanında yabancılar yok. Ötüken'den daha iyi yer de yok. İl tutulacak yer Ötüken Ormanıdır. Bu yerde oturup Çin ülkesi ile aramı düzelttim."
"Türk ulusu sen açken tokluk nedir bilmezsin ama bir kere doydun mu da açlığı hiç düşünmezsin."
"Türk Oğuz beyleri, budunum, işitin! Üstte mavi gök basmadıkça, altta yağız yer çökmedikçe, Türk ulusu, ilini, töreni, kim bozabilir?! Türk ulusu, kendine gel, aklını başına devşir!"
"Türk Beğleri, ulusu, işitin! Üstte gök basamasa, altta yer delinmese, Türk ulusu, senin ilini, senin töreni kim bozabilirdi? Ey Türk ulusu! Titre ve kendine dön!"
